Makale ve Şiirler ve Sohbetler ve Vaaz Konuları Forumundan Vaaz ve Sohbet Konuları: Farz, Vacip, Sünnet, Müstehap, Mübah Hakkında Kısa Bilgi
  1. 1

    Reklam

    Vaaz ve Sohbet Konuları: Farz, Vacip, Sünnet, Müstehap, Mübah

    Reklam




    Vaaz ve Sohbet Konuları: Farz, Vacip, Sünnet, Müstehap, Mübah

    FARZ, VACİP, SÜNNET, MÜSTEHAP, MÜBAH,
    MEKRUH VE HARAM KAVRAMLARI[1]
    İnsan başıboş yaratılmamıştır Yaptıklarından sorumludur Çünkü insan, insan olmanın, diğer bir deyişle yeryüzünde Allah’ın halifesi olmanın sorumluluğunu taşımaktadır Kur’ân-ı Kerim’de şöyle buyrulmaktadır:
    إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَىالسَّمَوَاتِوَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَاالْإِنسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا
    “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmek istemediler, ondan çekindiler Onu insan yüklendi Çünkü o çok zalimdir, çok cahildir” (Ahzab, 33/72)
    İnsanın yüklendiği emanet; başta akıl, irade ve iradeyi serbestçe kullanmanın gerektirdiği sorumluluk ve dîni görevlerdir
    Bu ayet-i kerimenin yanında insanın yeryüzünde Allah’ın halifesi olduğunu açıklayan ayetler de bulunmaktadır (mesela Bakara, 2/30) Bunlar göz önüne alındığı zaman daha iyi anlaşılacağı gibi insan, akıl, fikir ve ruh sahibi olarak yeryüzünde Allah’ın halifesi sıfatıyla sorumluluk sahibi kılınmıştır Bu sorumluluğun bir sonucu olarak insanın yaptığı her hareketin, söylediği her sözün ve sergilediği her davranışın bir anlamı ve sonucu vardır İnsanın ortaya koyduğu söz, fiil ve davranışlar anlamsız ve sonuçsuz değildir Niyetine ve samimiyetine göre kişi yaptığı davranışlardan ya sevap alır ya günah kazanır Kur’ân-ı Kerim’de şöyle buyrulmaktadır:

    وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌإِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولـئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً
    “Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin peşine düşme Çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumludur” (İsra, 17/36)
    Yani insan,
    أَيَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن يُتْرَكَ سُدًى
    “İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı zanneder”(Kıyame, 75/36)ayet-i kerimesinde de ifade edildiği gibi başıboş yaratılmamıştır Kişi yapıp ettiklerinden, sözlerinden ve eylemlerinden sorumludur Ağzımızdan çıkan hiçbir söz, içimizde taşıdığımız hiçbir niyet ve ortaya koyduğumuz hiçbir davranış Yüce Allah’ın bilgisinin dışında kalmaz Kur’ân-ı Kerim’de şöyle buyrulmaktadır:

    هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِهُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ
    “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah’tır Gaybı da, insan kavrayışına giren alemi de bilendir O, Rahman’dır, Rahimdir”(Haşr, 59/22)
    Her şeyi bilen, her şeyi gören, her şeyi işiten ve her şeyden haberdar olan Yüce Rabbimiz, bizim söylediğimiz her sözden ve sergilediğimiz her davranıştan tamamen haberdardır Bu bakımdan Müslüman, Allah’a imanının bir gereği olarak İslâmî bir duyarlılıkla hareket etmek durumundadır
    DİNİ YÜKÜMLÜLÜK VE BUNA İLİŞKİN TERİMLERİ BİLME İHTİYACI
    İslâmî açıdan dini sorumluluk, kişinin, dinin söylediklerine muhatap olması durumunu anlatır Bu sorumluluğu taşıyabilmek için kişinin aklî melekeleri yerinde (âkıl) ve ergin (bâliğ) olması gerekir Bu nitelikleri taşıyan müslümana "mükellef" denir Mükellef, dinin söylediği ile yükümlü tutulan, düşünce, söz ve davranışlarına bir takım sonuçlar bağlanan insan demektir Dini yükümlülüğün temel şartı, ehliyet yani kişinin dini sorumluluk taşımaya elverişli olmasıdır Ahzab suresinin 72 âyetinde yerin ve göğün taşımaktan çekindiği emaneti insanın yüklendiği belirtilerek diğer varlıklar arasında insanın, ehliyet ve sorumluluk taşıdığına işaret edilmektedir İnsanın dinin söylediğine ehil olması, akıl denilen anlama, düşünme ve ona göre davranma yeteneğine ve donanımına sahip bulunması sebebiyledir
    Yaratıcısına, kendi şahsına, ailesine içinde yaşadığı topluma, tüm insanlığa ve nihayet Allah’ın halifesi olarak diğer yaratılmışlara karşı sorumlukları bulunan insan, bu sorumluluklarını yerine getirebilecek bir donanım ve yetenekle yaratılmıştır Ancak insanın bu yetenek ve donanımını doğru bir şekilde kullanabilmesi ve sorumluluğunun gereğine göre hareket edebilmesi için, kendisine kılavuzluk yapacak gerekli bilgiyi edinmesi icap etmektedir Bu bilgilerin edinilmesi sırasında bir takım temel fıkıh terimleriyle karşılaşılır Dini bilgilenme esnasında sık sık karşılaşılan bu terimlerin tam karşılığını bir çoğumuz yeterince bilmeyiz İşte burada Müslüman olarak bilmemiz gereken bazı temel terimleri açıklamaya çalışacağız Fakat önce şunu ifade edelim ki, Müslüman’ın sergilediği her davranışın, söylediği her sözün ve yaptığı her hareketin sonucu, mutlaka bunları anlatan terimlerden birisi içine girmektedir
    İslam’ın, dinen sorumlu olabilecek durumdaki kişilerden bir şeyin yapılmasını veya yapılmamasını istemesi, bu isteğin kesin ve bağlayıcı olup olmaması, bu isteği bildiren delilin, Kur’an ve Sünnette yer alması ve belli bir anlamı göstermesinin kesin olup olmaması yahut mükellefin onu yapıp yapmamakta serbest bırakılıp bırakılmaması gibi kriterlere göre belirlenen bu terimler, genellikle farz, vacip, sünnet, müstehap, mübah, mekruh ve haram şeklinde yedi kısma ayrılır Bunlar, dinen sorumlu konumdaki kişinin ortaya koyduğu eylemleri, dini sorumluluğu açısından anlatan terimlerdir
    Bu terimlerden Müslümanın yapması gerekenleri anlatanlar, kuvvetliden zayıfa doğru farz, vacip, sünnet ve müstehaptır Zayıftan kuvvetliye doğru yapılmaması gerekenleri anlatanlar ise, tenzihen mekruh, tahrimen mekruh ve haramdır Bu iki gurubun arasında da yapılması veya terk edilmesi hususunda herhangi bir dini yükümlülük bulunmayan fiil ve davranışları anlatan mübah terimi bulunmaktadır
    Hiçbir sözümüz ve davranışımızın sonucu, bunların dışında kalmaz Ağzımızdan çıkan her sözün ve sergilediğimiz her davranışın sonucu mutlaka bunlardan biri içinde yer alır Bu bakımdan Müslümanın, daima İslâmî duyarlılıkla hareket ederek söz ve eylemlerinin, dinen yasaklanmış bulunan alana girmemesi hususunda özen göstermesi gerekir
    DİNİ HÜKÜMLERİN KOYUCUSU
    İnsanı yaratan Allah’tır Onun için neyin hayırlı neyin zararlı olduğunu en iyi bilen de odur Emrettiklerinde insanlar için muhakkak hayır, yasaklarında da muhakkak zararlar vardır Bize düşen bunlara sarılmaktır
    Dinimizin iki temel kaynağı, Kur’an ve Sünnettir İcma, kıyas ve diğer deliller temelde bu iki kaynağa dayanır Hz Peygamber dünya hayatına veda etmeden önce müminlere şu uyarıda bulunmuştur:

    وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِن ِاعْتَََصَمْتُمْ بِهِ كِتَابُ اللهِ
    “Size öyle bir şey bırakıyorum ki ona sıkı sarıldığınız sürece doğru yoldan asla sapmayacaksınız: Allah’ın kitabı”[2]
    Kur’an ve Sünnette yer alan hükümlerin doğruluğuna ve geçerliliğine inanmak, Müslüman olmanın gereğidir Mesela Müslümanın, şartlarını taşıyanlar için namazın, Ramazan orucunun, zekatın ve haccın farz oluşuna; haram kılınan hususlardan sakınılmasına inanması ve bunları kabul etmesi, mümin olmasının bir gereğidir Allah ve Rasulü neyi emretmiş ve neyi yasaklamış ise, Müslümanların bunların doğru ve gerekli olduğuna inanması, sonra da gücü yettiğince bunlara uymaya çalışması dini bir zorunluluktur
    İslam’da bir şeyi helal kılma veya haram kılma, diğer bir ifadeyle helal ve haram kriterlerini belirleme yetkisi, sadece Allah ve Rasulüne mahsustur Bu itibarla insanlar, Allah ve Rasulünün açık bir şekilde haram kıldığını helal yapamayacakları gibi helal kıldığını da haram yapamazlar Bu bakımdan özellikle helal ve haramlara ilişkin olarak neyin doğru neyin yanlış olduğu hususunda keyfi değerlendirmelere girmek, heva ve hevese bağlı görüşler ileri sürmek İslam’la bağdaşmaz Zira belirttiğimiz gibi helal, haram ve farz kılma ve bunlarla ilgili kriterler koyma yetkisi yalnızca Allah ve Rasulüne aittir Dolayısıyla Allah ve Rasulü tarafından hükmü açıkça ortaya konanlardan başka bir takım farzlar belirleme veya haramlar koyma yetkisinin hiç kimseye verilmediği gerçeğini unutmamak gerekmektedir Buna göre hiç kimse keyfi olarak kendince haramlar ve helaller belirleyerek Allah ve peygambere isnat edemez Kur’ân-ı kerim’de şöyle buyrulmaktadır:
    وَلاَ تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُالْكَذِبَ هَـذَا حَلاَلٌ وَهَـذَا حَرَامٌلِتَفْتَرُوا عَلَى اللّهِ الْكَذِبَإِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ
    “Kendi yalanınızı (adeta) Allah’a isnat ederek öyle dilinize geldiği gibi yalan yanlış ‘Bu helaldir, şu haramdır’ demeyin; çünkü haberiniz olsun, Allah’a yalan isnat edenler asla kurtuluşa eremezler!”( Nahl, 16/116)
    Bir hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur:

    ‏ ‏ ‏إِنَّ الْحَلَالَ بَيِّنٌ وَإِنَّ الْحَرَامَبَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا مُشْتَبِهَاتٌ لَا يَعْلَمُهُنَّ كَثِيرٌ مِنْ النَّاسِفَمَنْ اتَّقَى الشُّبُهَاتِ ‏ ‏اسْتَبْرَأَ ‏ ‏لِدِينِهِ ‏ ‏وَعِرْضِهِ ‏ ‏وَمَنْوَقَعَ فِي ‏ ‏الشُّبُهَاتِ ‏ ‏وَقَعَ فِي الْحَرَامِ كَالرَّاعِي ‏ ‏يَرْعَىحَوْلَ ‏ ‏الْحِمَى ‏ ‏يُوشِكُ أَنْ ‏ ‏يَرْتَعَ ‏ ‏فِيهِ أَلَا وَإِنَّ لِكُلِّمَلِكٍ ‏ ‏حِمًى ‏ ‏أَلَا وَإِنَّ حِمَى اللَّهِ مَحَارِمُهُ أَلَا وَإِنَّ فِيالْجَسَدِ ‏ ‏مُضْغَةً ‏ ‏إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ وَإِذَافَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ كُلُّهُ أَلَا وَهِيَ الْقَلْبُ
    "Muhakkak ki, haramlar apaçık bellidir, helaller de apaçık bellidir Bu ikisi arasında (haram veya helal olduğu) şüpheli olanlar vardır İnsanlardan çoğu bunları bilmez Bu durumda, kim şüpheli şeylerden kaçınırsa, dinini de, ırzını da korumuş olur Kim de şüpheli şeylere dalarsa harama düşmüş olur, tıpkı koruluğun etrafında sürüsünü otlatan çoban gibi ki, her an koruluğa düşebilecek durumdadır Haberiniz olsun, her melikin bir koruluğu vardır, Allah'ın koruluğu da haramlarıdır Haberiniz olsun, cesette bir et parçası var ki, eğer o düzgün olursa, vücudun tamamı düzgün olur, eğer o bozulursa, vücudun tamamı bozulur Haberiniz olsun bu et parçası kalptir"[3]
    Bu çerçevede hiç kimse, Allah ve Peygamberin belirlemediği ne yeni bir ibadet ortaya koyabilir ne de bir farz Aynı şekilde hiç kimse, ne Allah ve Peygamberinin koyduğu bir ibadeti kaldırabilir, ne de bir haram belirleyebilir Dinin ve dolayısı ile şer’î hükümlerin koyucusu ve bunlarla ilgili temel kriterlerin belirleyicisi Allah ve Peygamberdir Bu hususta İslam alimlerinin yaptığı, Allah ve Rasulünün koyduğu açık haramları ve helalleri ve bu husustaki ölçüleri anlatmak ve Allah ve Rasulünün ortaya koyduğu kriterler doğrultusunda dini meseleleri açıklamak ve güncelleştirmekten ibarettir Dolayısı İslam dini, bir takım kimselere dini ve itikadi anlamda buyruklar ve yasaklar koyma yetkisi tanıyan yaklaşımları temelden reddetmektedir İslam’ın orijinalitesini koruyabilen yegane din oluşu bundandır
    ŞER’î HÜKÜMLERİ ANLATAN TERİMLER
    Farz

    İslam alimleri, farzı, kesin bir delil ile kesin ve başlayıcı bir şekilde yapılması istenen dini yükümlülük şeklinde tanımlamaktadırlar Buna göre farz; Allah ve Rasulünün, dinen sorumlu kişiden, yapılmasını kesin ve bağlayıcı bir şekilde istediği dini yükümlülükler farz kaps----- girmektedir Namaz kılmak, oruç tutmak ve zekât vermek gibi
    و اقيموا الصلوة و اتوا الزكوة
    “Namazı dosdoğru kılın, zekatı verin…” (Bakara 2/43)
    يا ايها الذين امنوا اوفوا بالعقود
    “Ey müminler! Akitleri yerine getirin…” (Maide, 5/1) anlamındaki âyetler, farz emirler ortaya koyan delillerdir Aynı şekilde Kur’an’da adaleti, Salih amelleri en güzel biçimde yapmayı, akrabaya yardımı, ana babaya iyiliği, yetim malı yenmemesini emreden ayetler (Bakara, 2/183 Nahl 1/90 İsrâ, 17/23,34) farz emirler ortaya koyan delillere örnektir Buna göre farz, ayet veya mütevatir sünnet gibi kesin olarak sabit olan bir nassla, açık bir şekilde yapılması emredilen dini yükümlülüktür
    Farz, mükellefin yerine getirme sorumluluğu açısından farz-ı ayın ve farz-ı kifâye şeklinde ikiye ayrılır Farz-ı ayın, beş vakit namaz, Ramazan orucu gibi her mükellefin ayrı ayrı yapması gereken dini görevlerdir Farz-ı ayın, bazılarının yapmasıyla diğer mükelleflerden düşmez
    Farz-ı kifâye, bazı mükelleflerin yapmasıyla diğerlerinin sorumluluğu kalkan farz demektir Cenâze ile ilgili vazifeler ve cenâze namazı, toplum için zorunlu olan çeşitli ilim dallarında elemanlar yetiştirilmesi ve gerekli mesleklerin yerine getirilmesi ve meşru ölçüler içerisindeki vatandaşlık görevleri bunun örneğini teşkil eder Bu görevleri toplumun bir kesimi yeterince yerine getirince diğerlerinden sorumluluk kalkar Fakat hiç kimse bunları yerine getirmez veya yeterince yerine getirmezse, bütün Müslümanlar vebal altında kalır Toplumda farz-ı kifayeyi yerine getirecek ikinci bir kişi bulunmazsa, artık bu farz, o kişi için farz-ı ayına dönüşür Meselâ, cenâzeyi yıkayabilecek tek kişinin bulunması halinde, bunun yıkanması onu yapacak kişiye farz-ı ayın olur Toplumda bir olayla ilgili şahitlik yapacak yahut hastayı tedavi edecek başka kimse bunmadığında bu görevlerin yerine getirilmesi, bunu yapacak durumda bulunan kişiler için farzı ayn haline gelir
    Farzı yapan sevap kazanır, özürsüz olarak yapmayan günahkâr olur, azabı hak eder, inkar eden ise dinden çıkmış olur Farz-ı kifayenin sevabı, yalnız onu işleyene aittir
    Vâcib

    Dini bir terim olarak vacip de farz gibi yapılması kesin ve bağlayıcı bir şekilde istenen dini yükümlülüktür Ancak vacip, delil yönünden farz kadar güçlü değildir Bunun sebebi, delilinin farz kadar kesin olmamasıdır Kendi asli tanımlamasıyla söylemek gerekirse vacibin delili zannidir Yani vacibin delili, sabit oluş yönüyle veya bir hüküm ortaya koymadaki açıklık bakımından kesin değil zannidir Vitir ve bayram namazları gibi
    Farz ve vâcibin her ikisi de, bağlayıcı ve kesin olarak yapılması istenen şeylerdir Ancak belirttiğimiz gibi farz, hem hükmü göstermesi açısından hem de sabit olması bakımından kesin delile dayanmakta iken vâcip, kesin olmayan, zannî bir delile dayanmakta veya hükmü göstermesi açısından farz kadar kesinlik taşımamaktadır
    Farzda olduğu gibi vâcibin de, kesin olarak yapılması gerekir Yerine getiren sevap alır Özürsüz olarak terk eden ise farzın terki ölçüsünde olmasa da yine de günaha girer ve azabı hak eder Yerine getirilmesinin gerekliliği bakımdan ikisi arasında bir fark bulunmadığından bazı ilim adamları vacibe amelî farz da demişlerdir Ancak vâcibi inkar eden kâfir olmaz Şu kadar var ki, vacibin inkar edilmesi dinen bid'at ve günahtır
    Buraya kadar yapılan açıklamalardan da anlaşılacağı gibi, dinen sorumlu kişiden istenen yükümlülüğün dayandığı delil her bakımdan kesin ve bağlayıcı ise bu yükümlülük farz adını almaktadır Böyle bir delilin sabit oluşunda veya hüküm ifade etmesinde zannilik var ise bunun gösterdiği yükümlülük de vacip adını almaktadır Mesela kesin delille açık ve bağlayıcı bir şekilde emredilen Ramazan orucu farzdır Zanni delille emredilen sadaka-ı fıtır ise vaciptir
    Sünnet
    Bir fıkıh terimi olarak sünnet, Hz Peygamberin farz ve vacip olmayarak yaptığı dini görevlerdir Buna göre sünnet, dinde farz ve vacip olmaksızın yapılması istenen ve Peygamber Efendimiz tarafından pek terk edilmeyen işlerdir
    Sünnet ikiye ayrılmaktadır Sünnet-i müekkede (kuvvetli sünnet) ve Sünnet-i gayr-ı müekkede (kuvvetli olmayan sünnet)
    Sünnet-i Müekkede, Peygamber Efendimizin devam edip de pek az terk ettiği ibadetler, davranışlar ve işlerdir Sabah, öğle ve akşam namazlarının sünnetleri gibi İslam dininde büyük bir dikkatle ve önemle benimsenen ezan, ikamet ve cemaate devam gibi sünnetlere "Sünen-i Hüda" denir ki bunlar da birer müekked sünnettir
    Sünnet-i gayr-ı müekkedeler; dinî vecîbelerin birer tamamlayıcısı konumunda olan fiiller ile Hz Peygamber’in ibadet maksadı ile bazen yaptığı, bağlayıcı olmadığını göstermek maksadıyla bazen terk ettiği veya bizzat edasının vacip olmadığına işaret ettiği sünnetlerdir Yatsı ve ikindi namazlarının ilk sünnetleri gibi
    Peygamber Efendimizin yeme, içme, giyinme, uyuma adabı gibi ibadet kastı olmadan, insan sıfatıyla yaptığı mutat davranışlarına Sünen-i Zevâid denir Bu gibi hususlarda Hz Peygamber’e uymak müstehaptır ve şefaatine vesiledir Sünen-i Zevâide uymayan bir kimse için dini açıdan bir ceza ya da kınanma söz konusu değildir
    Müekked sünnetlerle "Sünen-i Hüda" adı verilen sünnetlerin yapılmasında sevap vardır Kasten terk edilmelerinde herhangi bir dini ceza yok ise de, bunların sevabından mahrumiyet ve dinen hoş karşılanmama durumu söz konusudur
    Gayr-i müekked ile "Zevaid" sünnetlerin yapılması dinen güzeldir Sevgili Peygamberimize uymanın bir nişanı olduğundan, bunları yapmak, sevaba ve Peygamberimizin şefaatına kavuşmaya bir yoldur Fakat bunların yapılmaması dinen kınanmaz
    Hadis ilminde ise Sünnet, Hz Peygamber’den gelen söz, fiil ve onaylara denir ki fıkıh usulünde, Kur’an’dan sonra şer’î delillerin ikincisi olarak kabul edilir
    Müstahap
    Sözlük anlamı itibariylehoşlanılan, sevilen, sevimli olan, tercih edilen şey anl----- gelen Müstehap, fıkıh terimi olarak Peygamber Efendimizin bazen yaptıkları ve bazen da terk ettikleri ibadetler ve ibadetlere ilişkin bazı hususlar ve bir takım davranış ve işlerdir Kuşluk namazı gibi Bu bir nevi müekket olmayan sünnettir Peygamber Efendimiz, müstahap olarak ifade edilen bazı şeyleri sevmiş ve kendi hayatında uygulamıştır İlk kuşak Müslümanlar da bunları seve seve yapmışlar ve bunların yapılmasını öğütlemişlerdir
    Müstahap olan şeye, sevap kazandırıcı olup yapılması istendiğinden ötürü mendup ve fazilet, farz ve vacib üzerine ilave olarak yapıldığı için nafile, kesin bir emre dayanmaksızın sadece bir sevap isteği ile yapıldığı için tatavvu, güzel ve övgüye değer bir iş olduğu için de edeb denmiştir
    Müstahap olan şeyin yapılmasında sevap vardır Terk edilmesinde dini bir ceza ve kınanma söz konusu değildir Müstehabın terk edilmesi, daha iyi ve güzel olanın terk edilmesi anl----- gelmektedir
    Herhangi bir zorunluluk olmaksızın yapılması teşvik edilen ve özendirilen şey anl----- gelen mendup da bazen sünnet ve müstehab terimleri ile ifade edilir
    Mendubu işleyen sevap ve mükafata hak kazanır; terk eden ise kınanmaz
    Mubâh

    Sözlükte açıklanan, açığa konan, salıverilen, helâl kılınan gibi anlamlara gelen mubâh, yapılması ve yapılmaması dinde caiz görülen şeydir Ne yapılmasında, ne de yapılmamasında günah vardır Helal olan bir yiyeceği yiyip yememek gibi Dinen sorumlu kişinin mübahı yapması veya yapmaması sevap veya günahı gerektirmemekle birlikte mubah olan şeylerin iyi niyetle, sözgelimi haramdan sakınmak niyetiyle işlenmesi halinde işleyen sevap kazanır Meselâ, çalışıp helal rızık kazanmak amacıyla zamanında yatıp uyumak ve dinlenmek, ibâdete hazırlanmak amacıyla yemek içmek böyledir Mübah bazı şeylerin terk edilmesi, kişinin sağlığına zarar verecek veya sorumluluklarını yerine getirmesini aksatacak olursa; bu takdirde mübahın terk edilmesiyle günaha girilir Mesela sağlığını tehlikeye düşürecek derecede yememek içmemek böyledir
    Hakkında hiçbir dini yasaklama ve kısıtlama bulunmayan hususlar, dinen mübah kaps----- girer Fıkhın genel kuralları içinde yer alan, ‘Eşyada asıl olan mübah olmaktır’ külli kaidesi, bunu ifade etmektedir
    Helal ve caiz terimleri de çoğunlukla bir şeyin mübah olduğunu anlatmak için kullanılmaktadır Buna göre bir şey, dinin açık bir hükmüne, yasağına ve ilkesine aykırı olmadıkça helaldir, meşrudur
    Sözlükte, mümkün olmak, serbest olmak ve geçerli olmak anlamlarına gelen caiz kelimesi; bir fıkıh terimi olarak, bir söz veya davranışın dinen yapılmasına müsaade edildiğini ifade eder Câiz, mubahtan daha kapsamlı bir terim olup, farz, vacip, mendub, mubah ve tenzihen mekruhu içine alacak şekilde geniş bir kullanım alanına sahiptir
    Mekrûh

    Sözlükte sevilmeyen, hoşlanılmayan, kötü görülen ve hoş görülmeyen şey anl----- gelen mekruh, bir fıkıh terimi olarak, dinen kesin ve bağlayıcı olmayan bir tarzda yapılmaması istenen şey demektir
    Mekruh iki kısma ayrılır: Tahrîmen mekruh, harama yakın olan mekruhtur Tenzîhen Mekrûh ise, helala yakın olan mekruhtur
    Aslında tahrimen mekruhun da haram gibi yapılmaması kesin ve bağlayıcı olarak istenmiştir Ancak, bunu isteyen delil, haramı belirleyen delil kadar kesin değildir Tahrimen mekruh, sonuç bakımından harama yakın derecede bulunduğu için buna amelî haram da denilmiştir Yani tahrimen mekruhun işlenmesi neredeyse haram hükmündedir Bu sebeple tahrimen mekruhu işlemek, haram bir fiili işlemek gibi dinen günah ve cezayı gerektirir; bunlardan uzak durmak ise dinen övülmeye ve sevaba vesiledir Ancak inanç yönünden haram ile tahrimen mekruh arasında fark vardır; haramı inkar eden kişi dinden çıktığı halde tahrimen mekruhu inkar eden dinden çıkmış olmaz, bid’at sahibi olarak görülür
    Tenzihen mekruh olan bir şey ise, helale yakındır Dinen herhangi bir bağlayıcılığı olmaksızın yapılmaması istenen hususlar genellikle tenzihen mekruh kaps----- girmektedir Tenzihen mekruhun işlenmesi, dinen günah ve cezayı gerektirmemekle birlikte bunlardan kaçınmak, sevap kazandırıcı olup dinen güzel görülür Dinî duyarlılığı olan faziletli kişiler bundan kaçınırlar
    Fıkıh kitaplarında bir kayda bağlanmaksızın mutlak olarak mekruh diğer bir deyişle kerahatten söz edildiği zaman, bundan genellikle tahrimen mekruh kastedilir
    Haram

    Dinimizce yapılması kesin bir delille kesin ve bağlayıcı bir şekilde yasaklanan şeye haram denir Haksız yere adam öldürmek, zina etmek, hırsızlık yapmak, içki içmek, kumar oynamak, domuz eti yemek, anne ve babaya karşı gelmek gibi Bir şeyin yapılması, kullanılması, yenilip içilmesi kesin bir delille yasaklanmış ise, bunların yapılması dinen haram olur
    Haramı işleyen kimse ceza ve azabı hak eder Dini duyarlılığı sebebiyle haramdan kaçınan kişi ise sevap kazanır
    Haramı inkâr eden dinden çıkar Aynı şekilde haram olduğu kesin olarak bilinen bir şeyi helal saymak da insanı dinden çıkarır
    Haramların işlenmesi, Allah’ın koyduğu sınırların çiğnenmesi demektir Bu bakımdan haramlardan kesinlikle uzak durmak gerekmektedir Çünkü haramlara fütursuzca dalmak, Yüce Allah’ın gazabına yol açabilir Sanki hiçbir şey olmayacakmış gibi bir rahatlık içerisinde haramlara dalmak, bir Müslüman için en büyük felaketlerdendir Bu bakımdan haramlara karşı tavır almayan ve bu konuda dikkatsiz davranan kişilerin gerçek takvaya ulaşabilmeleri mümkün olmaz
    Allah’ın koyduğu sınırların korunması ve bunların ihlal edilmemesi Müslüman açısından son derece önemlidir Haramlar, kişiyi ateşe götürür Bunlar, dünya ve âhirette huzursuzluk kaynağıdır
    SONUÇ
    Her şeyi bilen yalnızca Allah’tır Allah’tan başka herkesin bilgisi, sınırlıdır Bununla birlikte İslam dini, insanın ilim öğrenmesi için gerekli bütün yolları açık tutmuştur İlim öğrenmek için, zaman, mekan, yaş sınırı koymamıştır Erkek ve kadın herkese beşikten mezara kadar ilim öğrenmeyi farz kılmıştır Kişinin hayatının her aşamasında ve her safhasında asla ilimden kopmamasını istemiştir
    İslam dini, ilim öğrenmeyi ve ilim öğretmeyi ibadet kabul etmiştir İbadete gösterilen özenin ilim öğrenirken ve öğretirken de gösterilmesini istemiş, alimlerin kalemlerinden akan mürekkebin şehitlerin kanlarına denk olduğunu bildirmiştir
    Uzmanlık gerektiren işlerde, mutlaka gerekli bilgilerle donandıktan sonra işe başlamayı tavsiye eden dinimiz, yalın bilgiye değil, yaşanan bilgiye önem verir
    Müslümanın günlük hayatıyla ilgili dini bilgileri içeren ilmihal kitapları, dini hayatımızda çok önemli bir yer tutar İşte burada açıklamaya çalıştığımız dini terimler, ilmihal kitaplarının alfabesi mahiyetindedir Bu bakımdan bunların doğru bir şekilde bilinmesi, müminler için çok önemlidir


    [1] Bu bölüm, Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı Dr Ekrem KELEŞ tarafından kaleme alınmıştır

    [2] İbn Mace, Menâsik 84, III, 1025 Ebû Davud, Menâsik 57, II, 462

    [3]Müslim, Müsâkat 107 II, 1219-1220; Buhari, İman 39, I, 19, Büyû' , 2, III, 4



    Paylaş
    Vaaz ve Sohbet Konuları: Farz, Vacip, Sünnet, Müstehap, Mübah Mumine Forum

  2. 2
    Reklam




    Dinimizde emredilen ve tavsiye edilen her şey sadece bir emir olduğu için değil onlarca faydası olduğu halde faydasını bilmeden uyguladığımız sünnetleri yapmayı kendimize borç kabul ederiz.



haramlar ile ilgili vaaz ve sohbetler,  farz vacip sünnet mekruh mübah terim manası nedir